Sunday Times Books LIVE Community Sign up

Login to Sunday Times Books LIVE

Forgotten password?

Forgotten your password?

Enter your username or email address and we'll send you reset instructions

Sunday Times Books LIVE

"We remembered blundering, in fog, into a nudist colony" - Terry Bell shares anecdotes from A hat, a kayak and dreams of Dar

Published in the Sunday Times

It was a book that was supposed to have been written as we travelled half a century ago. But all the notes and everything else we owned was lost, stolen in Madrid. That followed several months of great difficulty being stranded in Equatorial Guinea, being robbed at gunpoint in what was then Zaire and finally arriving in Ndola on Zambia’s Copperbelt, in what our contemporaries described as “an emaciated condition”.

It was a tumultuous time politically in the region and there was no thought of going back to a book I had tentatively dubbed: Paddle Dammit! This after the need for my partner and wife, Barbara, and I to paddle frantically to avoid collisions with ships coming upstream on the Rhone as we careered downstream.

Two years in Zambia were followed by time in Botswana and New Zealand, where a decade after we had paddled down the Thames in London, bound for Dar es Salaam, we were presented with an album of postcards sent by Barbara to her parents throughout our travels. With them came 11 tapes made on a portable reel-to-reel tape recorder during the latter part of our journeying.

There were no machines we could play them on and so they were stored with the postcard album – and we forgot about them. But we often talked about what we had done, the humorous moments and the difficulties. We were encouraged to write up the journey of both a hat and a kayak called Amandla.

I didn’t want to rely on fallible memory and thought that to write such a personal memoir would be self-indulgent. Authors John and Erica Platter disagreed and, encouraged, we took the postcards out of the album and discovered, on the backs, a diary of our journeying. All but one of the tapes were also transcribed onto CDs.

I realised we had an accurate record of where we had been, what we had done and when. Even what we had eaten. To write it up would be a break from the generally worrying areas of economics, politics and labour that I concentrate on; a lighter moment about a more hopeful time when everything seemed possible.

“How on earth do you cook, travelling in a kayak?” asked John Platter. Barbara set to, drawing up a selection of the recipes used for one-pot camping cuisine. We remembered the incidents of blundering, in fog, into a nudist colony; of the terror of our first experience with 250 ton barges; of the roar of the mistral wind and the calm, lovely canals.

It was therapeutic. And it underlined for us how liberating it had been and how hopeful the world had seemed as we blundered our way from swinging ’60s London through the waterways of France into the Mediterranean.

We learned much, lessons that still seem pertinent today. . .

Book details

"Comrades, I want to address aspects about Jacob Zuma" - an excerpt from Ronnie Kasrils's A Simple Man

A Simple ManRonnie Kasrils’s insights into Jacob Zuma in A Simple Man, both shocking and revelatory, are vividly illuminated through this story, from their shared history in the underground to Kasrils’s time as minister of intelligence and his views on South Africa now. Our understanding of Zuma the struggle hero, now perceived as having sold his soul to the devil, becomes clearer through this narrative.

This fast-paced, thriller-style memoir outlines the tumultuous years that saw Mbeki’s overthrow and replacement by Zuma, Nkandlagate, the growing militarisation of the police and the Marikana Massacre, the outrageous appointment of flunkies to high office, the ‘state capture’ report and his relationship with the Guptas. We relive the Schabir Shaik corruption trial, Kasrils’s relationship with Fezeka Kuzwayo (Khwezi), Zuma’s rape trial accuser, the email and spy tapes saga, conspiracy and betrayal.

‘Yes, comrade President, I think Russia will stand by Iran,’ I was mouthing, though my thoughts were mesmerised by the swinging pendulum. The fifteen-minute chime. The clock needed oiling. A big gulp of the amber fluid. Aziz was rattling on. Mbeki was thoughtful. The man was oblivious to the passing of time … nine interminable minutes more and his presidency would be over.

‘Uncle Ronnie, Jacob Zuma has raped me,’ was the call I received on my mobile phone. The woman added, ‘This is Fezeka.’ My body geared to the shock as though someone was pointing a gun at me: blood ran cold, neck hairs prickled, throat turned dry, mind strove to focus.

While Kasrils explains the enigmatic contradictions of Jacob Zuma, he also explains that corruption and the abuse of power does not begin with Zuma. His story points to the compromised negotiations of the 1990s, which he refers to as a ‘Faustian Pact’. This is a story told from the inside, and after reading it, you will understand not only the many machinations of power, but also how one man’s struggle for the truth can have such an impact on the political outcomes of the nation.

Ronnie Kasrils is author of the best-selling memoir Armed and Dangerous, which has been translated into German, Russian and Spanish and the Alan Paton Award-winning The Unlikely Secret Agent, which has been translated into French. A commander in Umkhonto weSizwe from its inception in 1961 until 1990, he served in government from 1994 to his resignation as minister for intelligence in 2008. He describes himself as a social activist and lives in Johannesburg.

The following extract was published by The Daily Maverick on nine November:

We had gathered at Party headquarters in downtown Johannesburg for a regular executive committee meeting but since insufficient members had turned up the gathering was postponed. While we chatted over coffee, I suggested that instead of dispersing, we discuss the situation that had arisen over Mbeki’s recent dismissal of Zuma as the country’s deputy president on 14 June 2005.

The disgraced Zuma, who had never disagreed with Mbeki’s policies, raised the spectre of a conspiracy against him hatched by “counter-revolutionaries”, and his supporters seized that idea with alacrity. Those in the SACP and Cosatu opposed Mbeki on ideological grounds, and although some had personal reasons too, I did not lump them into the same group as those I characterise as crony capitalists. The fact that the SACP supported Zuma spoke volumes about the extent to which he had succeeded in exploiting their antagonisms to Mbeki and their belief that he was a suitable man for the left and for the country. The situation was ugly and fraught with unforeseen consequences.

I studied the group of battle-hardened comrades with whom I had worked for several years to change South Africa and the world. Foremost among them were the Party general secretary, the feisty Blade Nzimande; the chairperson, Gwede Mantashe, a weather-beaten former mineworkers’ leader who did not mince his words; and the gently spoken poet and ideologue, Jeremy Cronin, whom I had once trained in London for underground work. As I was not just a comrade, the old “ANC Khumalo” and MK veteran, but an Mbeki appointee and the intelligence minister at that, I could feel sure that despite obvious respect they showed me, there was an element of doubt about my motives.

“Comrades, let’s be perfectly open with one another,” I requested. “I’m going to open my chest, and although this discussion should be confidential, if what I say gets to Zuma, I couldn’t care less.”

I had eyeballed the secretary of the Young Communist League (YCL), Buti Manamela, an up-and-coming youth leader who was pro-Zuma, and wondered just how far he would be swallowed by personal ambition. The Cosatu president, the heavily bearded Willie Madisha, shuffled perceptibly and looked down. I guessed he was unhappy with the growing adulation of Zuma and was in the process of falling out with Blade, who had a tight grip on the party.

“Comrades,” I continued, “I want to address aspects about Jacob Zuma, such as tribalism; the question of morality; the fact that he is no working-class hero; and the issue of conspiracy and security.”

Blade nodded with puckered mouth, beckoning me to proceed. Outside, the city hummed under a bright winter sky. Through our upper-floor windows we had a commanding view of downtown Johannesburg’s skyline: skyscrapers, mining houses and financial centres long past their glory days. The capitalist values that once had their fountainhead in the City of Gold had taken flight to the new capital of Mammon – the gleaming towers of Sandton City on Johannesburg’s northern edge. I wondered whether we communists could adjust to the times.

Continue reading here.

Book details

Fiksie Vrydag: Jacques de Viljee se kortverhaal, My laaste aand (in Kaapstad)

Foto’s: Jacques de Viljee, Instagram

Jacques de Viljee is ’n skrywer van Kaapstad. Sy werk is al in New Contrast en op LitNet en gepubliseer.

My laaste aand (in Kaapstad)
Jacques de Viljee

“Dis tog vanselfsprekend: Kill your darlings, my kind.”

“Maar wat bly oor?”


[11:41, 8/28/2018] +27 73 693 2733: En die verlange na die ruik, proe, hoor, voel?

[11:49, 8/28/2018] +27 73 693 2733: Jy kan deurkom.

[11:49, 8/28/2018] +27 73 693 2733: Dis net ek.

[11:49, 8/28/2018] +27 73 693 2733: Naak en eerlik.

[12:11, 8/28/2018] Christine van Vreden: Ek wil omhels. Ek wil vergeet. Ek wil glo.

Daar het net nou te veel twyfel opgeduik. Ek kry dit net nie weggebêre nie.

Ek wil, ek wil

Dus vertrou ek dat ’n tydjie alleen my net weer sal laat besef dat my idees/ persepsie nie altyd so konkreet hoef te wees nie. Dat mens bly mens.

Maak dit sin?


Net die skoon word vermoor
Net die sag kry seer
Net die jonk glo
Soos wat net die jonk van hart kan glo

“O Jirre ek moet gaan -” Stamp ’n stoel om, mense wat oor mekaar praat, harde musiek wat krapperig oor die luidsprekers speel, sigaretrook en wierook, vuil kussings en oorvol glase.

“Hierso: Why some aspects of punk spoke to Afrikaans-speaking musicians and not to Anglophone musicians is a theme that further research should investigate more carefully.

What do you think, P?” “Ja, youth culture specialist.” “What do I think? Dude, to be honest I think it’s that brattiness that’s so inherent to punk rock -” “Brattiness?” “What do you call it, a vloermoer? That conscious dissociation with the order, the system, whatever. To break down everything around you, even if you let the walls fall in on yourself. I think that’s why the Afrikaners -” “Afrikaans speakers.” “Vink, fokkit.” “Whatever, man, why they chose punk rock as a medium, rather than something more sophisticated like jazz, which they probably saw as another form of Anglo-imperialism, cultural snobbery or something, you know.”

“Ja, seker.”

“And then youth culture. Like counterculture it just needs confusion and alienation to erupt.” “Maar is hulle nie confused nie? I’m on my way to thirty and I’m confused as fuck!” “Maar jy moet onthou, Ludwig, keep in mind that they’re growing up in this time, they’re used to this continuous and constant change.” “But it’s … exponential …” “They’re okay with that. Only what happens in the moment matters. What happens to the moment doesn’t.” “Expendable present.”

“The best, babez! We dyed our hair purple and watched the first Harry Potter movie!” “That. Is incredible!” “I know, right!” “We’re just fucked, man. Confused. And that’s why the alternative scene or whatever you wanna call it, realness, is being shaped by these geniuses in their late twenniez and thirdiez.” “That’s fuckin’ us!” “That is fuckin’ us, dude! Why do you think I enjoy my job so much? These are the people I work with every day!” “It’s a bless!” “Such a bless, bro.”

Hulle lag. Vat slukke wyn. Ludwig haal sy tabaksakkie uit sy baadjie en sit dit voor hom op die tafel neer.

“Exactly! So I’m making this note in Kitcheners about writing a poem or something about Amelie and Janine meeting at an exhibition in Maboneng, because, I mean, it starts with Janine going up to Amelie and being, like, ‘Stan Smiths are the most comfortable shoes on Earth, am I right, babe? -” “Ja, and we spoke about a psychoman! We both had one! She had this guy they camped with in the Tankwa Karoo and afterwards he called her a desert slut!”

“Haha, what the fuck!”

“And I was chatting to this guy on Tinder and I told him I like cello music.” “Yeh.” “And he stops talking to me. Calls me a cello slut.” “What the fuuuucccckkkkk!!!” “And so, as I write the note this guy comes over to us, and he asks for a lighter. And next moment he has two lighters and a match lighting up his cigarette, shakes his head and smiles this gigantic smile. And the ice is broken. Such a …” “Try streaming happiness, you know what I mean?” “Highly Recommended dude, ons moet dit dan doen. Ons het ’n vyf jaar voorsprong.”

Die deurklokkie lui. Iemand se foon lui, dronk huiweroomblik, dan: “Ek sal dit kry.” “Ruann, dude! Lekker. Ons is by Ryno en Amelie se flat, luister musiek, drink joints en rook wyn. Ja … Um, ja, Ludwig, Phumlani, Jacques, Janine, Vink, Sibusiso … Okay cool, nee, geniet Siblings, dude, laat maar weet as jou planne verander.”

“Wie’s dit, Ami?” “Dis Jesus by die interkom.” “Al weer.” “Patrick Stickles, mahn!” “I feel like that about Kendrick Lamar.” “I know, right! Master historian.” “I only talk for myself. Fuck your association.” “Doesn’t tweet. Like Camus.” “Vink!” “King Kunta.” “Ja, die heeltyd. Daar’s hierdie nuwe ding wat hulle uitgedink het, wel jy het seker al daarvan gehoor, waar jy al jou mediese data in ’n masjien kan upload, en hulle basies ’n kloon van jou kan maak wat nooit sal siek raak nie, so nooit kan doodgaan nie. En jou consciousness …” “Jammer dat ek jou in die rede val. Dis weird. Ek was altyd vreesbevange vir die dood, aande wakkergelê. Nou’s dit die idee van onsterflikheid wat my nie kan uitlos nie.” “Ek voel dieselfde, man.” “Ons het vergeet dat doodgaan deel van lewendig wees is.” “Ja ja ja,”

Ludwig staan verwilderd op, klim op sy stoel, wat onder hom wankel. “Almal almal almal! ’n Heildronk. A toast. Here’s …” Lig sy glas. “To dying!”

Almal saam, “To dying!”

“Fok ja, kom hier, Ludwig.” Ryno sluk die laaste van sy wyn af. “Daar’s nog bottels in die kombuis.” “Feminism’s failure to acknowledge that beauty is a value in itself, that even if a woman manages to achieve it for a particular moment, she has contributed something to the culture.” “Presies! Jacques, ek –” “Dude, daar’s nog kots op jou baadjie.” “Thanks. Fok.” “Ja, wanneer die wêreld in 2029 in rook en vlamme opgaan.” “Social media, right, we’re all sitting in the same room trying to talk over each other.” “What I wanna know is: Are we cool enough for you, Phumlani? I mean …” “Maar dis wat dit is: Kanye en Drake. Hulle tap in hierdie self-obsessie, want dis so tekenend van ons tyd.” “Volgens my: Tame Impala wat op daai selfde obsessie intap, die gevoel van vervreemding daarteenoor.” “En Maandagaand Stellenbosch!” “Yes! Dit gaan lóóp!” “Dit gaan hárd loop!”

“Fok Buzzfeed! Popkultuur popkultuur popkultuur popkultuur! Ek kan nie.” Die girts van ’n lighter maak ’n vlam. “Aaah! Smoking joints like cigarettes al weer!” “Dude, sit Swanesang op. Die grafsteen van ons jeug, noudat ons op die onderwerp is.” “Nee, Lugsteuring, iets harder!” “Jy’t nie My Chemical Romance op vinyl nie?” “Bra. Jy’t ’n moerse wanpersepsie van my musieksmaak.”

“Krisjan het. Moet ek dit gaan haal?” “As jy nugter genoeg is om die naald te lig.” “Kom, sit.” “Ek sit bietjie op my voete.”

“Ja. Ek en Christine is besig om op te breek.”

“Nee, Jacques.”

“Daar’s net hierdie magteloosheid. Dis eintlik erger, jy weet. Al wat oorbly is woorde om te herstel. En ek weet nie of ek woorde diep genoeg het nie.” Hy trek aan sy sigaret.

“As daar iemand is wat het dan is dit jy, my lief.”

“God. Ek kan net hoop en bid.”

“Weird vraag. Onregverdige vraag. Help dit jou nie? Is sy nie die persoon wat die storie van jou pyn aandryf nie?”

“Vink. Dink jy nie dit is waar die raaisel net joune is nie? Dis soos om te vra waaraan dink jy as jy masturbeer? Dis jou weergalmende heelal, jou orgasme op papier.”

“Vreemd. Ja. Wanneer laas? Ek dink … in ’n treinkompartement op pad Bloemfontein toe. Myne ook…”

“En die boek?”

“Goed. Die einde is in sig. Ek oefen vir onderhoude as ek hoog en alleen is.”

“Goed so…”

“And how is the current political sphere any different to imperialistic missionaries?” “It’s the new entertainment industry.” “Western capitalism in sheep’s clothing.” “And memes are just cultural inside jokes.” “Thanks, Vink.” “It’s true, though.”

“Okay. Ons moet gaan. Come, Sibz.” “Cool, cheers, man. Is julle Uber hier?” “Ons stap sommer. Dis tien minute.”

“Veilig wees.”

“Bye, Vinklief. Bye, Sibz.”
“En hoe voel dit om nie meer ’n werk te hê nie?”

“So bevrydend, joh.”

“En môre vlieg jy?”

“Môre vlieg ek.”

“Vriend, ek gaan jou mis.”

“Ek ook, alles; almal; elke aand.”

“Desnieteenstaande. Feite bly feite.”

“Yoh, P, did you see the newest Jean Kleynhans?” “No?” “A white guy and a black girl sitting in bed, Do liberal black girls enjoy social justice more than sex? at the top, the girl busy on her phone, starting a tweet with tfw, and the guy is busy masturbating, moaning JA! JA!, about to come.” “Jesus.” “Going all political and shit, huh?”

“Politics is porn.”


“Ryno, is jy reg om ʼn pa te wees?”

“Waarvan de fok praat jy, bra?!”

“Net ’n vraag.”

“Ek groei weer my baard, so seker ja, ek weet nie. Dis ’n vreemde vraag, vriend.”

“Ek moet ook gaan, dude, baie dankie.” “So nou is dit net ons en die volksverraaier.” “Julle weet dat ek kan Afrikaans verstaan.” “I’m referring to Ludwig, Phumlani.”

“Ag fokof, man!”
Die plaat het ophou speel. Phumlani is huis toe en Amelie het gaan slaap.

“Al weer net ek en jy, Ludwig.”

“Janee.” Dowwe geklop, gedagtes wat leeg weergalm.

“So jou laaste aand in Kaapstad, nè?”

“My laaste aand in Kaapstad.”

“Die aand voor die groot verkiesing…”

“En ek gaan nie eers fokken stem nie.”

“No Allegiance to the Queen.”

“No allegiance to the queen.”

“Dis Ruann wat gebel het, nè? Waar het hy gesê is hy?”

“In Siblings saam met Darius-hulle.”

“Ah, okay, die skate crew.”

“Yes. Die Enlightened Youths.”


[12:15, 8/28/2017] +27 73 693 2733: Ja.

[12:15, 8/28/2017] +27 73 693 2733: Maar ek gaan myself nooit kan vergewe nie

[12:15, 8/28/2017] +27 73 693 2733: die seer wat ek gemaak het

[12:21, 8/28/2017] +27 73 693 2733: dat my dade jou verhoed om by my te wees

[12:21, 8/28/2017] +27 73 693 2733: my verstand kan homself nie begryp nie

[12:23, 8/28/2017] +27 73 693 2733: is hierdie apartwees nie genoeg nie?

[12:23, 8/28/2017] +27 73 693 2733: hoe lank moet ons onsself gysel?


(Hey Ludwig, nou net by die flat gekom. Te moeg om uit te gaan. )

(Dink nou net. Wil net weer sê. Gaan vind wat jy soek. Gaan geniet wat jy vind. My goed kan enige dag verander. Moenie daaran vasklou nie. Ek gaan die fisiese jy mis. Ek het jou oneindig lief. Maar ek gun jou als. Daar is so baie wat wag!)

(Hoop julle klomp kuier lekker! Ek sien jou moreoggend. Liefde e)


’n Maand by die see. Grys druppels teen die vensters. Die reuk van groen heuwels en ’n dynserigheid oor die see. Afgeskilferde rotse, soutsmaak branders. My kinderdae, het jy geweet? Rooi oë en geel vingers. Die stilte van die see, druisende geraas oor die sand. God en liefde en verlange en dood en skuld en pyn en vrees en afsondering. Altyd musiek wat my weer na die mens toe terugtrek.


Ma en Pa

Vanaand is my laaste aand in Kaapstad. Môre vlieg ek Suid-Korea toe. Ek het deur Wikus (Wynand se vriend) daar werk gekry om Engels te gee.

Daar is seker twee goed wat ek behoort te verduidelik.

Eerstens, hoekom ek gaan: Ek dink, basies, voel ek net al vir lank asof ek nie meer hier is nie. Ek word surround deur mense met probleme en drome soveel anders as myne. Alles wat ek doen is op die internet. Al my werk, ek lees net op die internet. Dit is waar ek flieks kyk en musiek luister. En ja, ons het al hieroor gepraat, en ja, dis seker hoekom ek boeke begin koop het en al my vinyls. Om te voel asof ek hier is. Maar die mense hier … Niemand voel tuis nie en ek kort ’n tuiste.

En dit beantwoord seker tweedens hoekom ek nie vir julle gesê het ek gaan nie. Hoe sê ek dit met ’n straight face? Julle was nog altyd hier en ek was altyd die een wat gesê het Nee, ons moet vir ewig bly.

As hierdie seermaak hoop ek julle kan soortvan verstaan. Ek gaan vir minstens twee jaar nie terugkom nie, maar julle is welkom om enige tyd te kom kuier. En ek sal e-mail en ons kan Skype en ek is nog steeds op ons Whatsapp group.

Ek sal safe wees. Ek sal laat weet hoe dit gaan.

Groete Liefde


[This message has no subject.]

Do you want to send it anyway?

Cancel | Send Anyway


Ek bel. Dit lui. En lui. En lui.


Die liriekaanhaling in die tweede gedeelte van die kortverhaal kom uit “Oop vir misinterpretasie” deur Fokofpolisiekar.

Die kortverhaal bevat ’n uittreksel vanuit die volgende bron:

Maria Suriano & Clara Lewis (2015) Afrikaners is Plesierig! Voëlvry Music, Anti-apartheid Identities and Rockey Street Nightclubs in Yeoville (Johannesburg), 1980s–90s, African Studies, 74:3, 404-428, DOI: 10.1080/00020184.2015.1004850, asook ’n aanhaling van Camille Paglia.

The reluctant president: an extract from Mandla Langa's Dare Not Linger

Published in the Sunday Times

Nelson Mandela never finished the sequel to Long Walk to Freedom. Using his draft, notes and a wealth of archival material, Mandla Langa has completed the chronicle of Mandela’s presidential years. This is an edited extract from Dare Not Linger.

The reluctant president

‘My installation as the first democratically elected president of the Republic of South Africa was imposed on me much against my advice’
- Nelson Mandela

Nelson Mandela spent the night of the inauguration at the State Guest House in Pretoria, which would be his temporary home for the next three months while FW de Klerk was moving out of Libertas, the presidential residence — Mandela later renamed it Mahlamba Ndlopfu (“The New Dawn” in Xitsonga, meaning literally “the washing of the elephants” due to the fact that elephants bathe in the morning).

At about 10am on May 11, the day after the inauguration, Mandela arrived at the back entrance of the west wing of the Union Buildings, accompanied by a security detail of the as-yet unintegrated units of the South African Police and MK. Two formidable women — Barbara Masekela and Jessie Duarte — who were at the heart of Mandela’s administration as ANC president, stepped along as smartly as they could, laden with paraphernalia for setting up office.

Forever in the shade, the temperature in the corridors was one or two degrees lower than outside, forcing a somewhat conservative dress code upon the staff and officials. Previously, when Mandela had met with De Klerk, the corridors had always smelled of coffee brewing somewhere. This morning there was no such smell and, except for the few people Mandela met at the entrance to the building, the place seemed deserted and forlorn, devoid of human warmth.

How Mandela charmed apartheid personnel

Executive Deputy President De Klerk had taken the whole of his private office with him, leaving only the functional and administrative staff.

But conviviality and sartorial elegance were the last things on the minds of Mandela’s staff, whose main business on May 11 was the finalisation of the cabinet of the Government of National Unity and the swearing-in of ministers. It was a small team, composed of hand-picked professionals, which had to deliver an urgent mandate.

As Duarte observed, Mandela was not passive in the selection of staff. When he sought to enlist Professor Jakes Gerwel as a possible director-general and cabinet secretary, she remembered that Mandela “wanted to know everything there was to know about Jakes. He asked Trevor [Manuel] … before he actually sat down with Jakes and said, ‘If we win, would you come to my office?’

“He also spoke to quite a number of activists [about] who this Gerwel chap was; who … would go into government with him.”

A competent cadre in the president’s office was needed to make up for the gap left by the withdrawal of the 60 people on De Klerk’s staff. At Thabo Mbeki’s prompting, a team headed by Department of Foreign Affairs official Dr Chris Streeter took on the role, with Streeter becoming Mandela’s “chief of staff” until the director-general was appointed.

Mandela was quick to dispel the illusion that he would be getting rid of the old personnel. He made a point of shaking hands with each member of staff. Fanie Pretorius, then-chief director in the office of the president, remembers the occasion: “He started from the left and he shook hands with every staff member, and about a quarter along the line he came to a lady who always had a stern face, though she was a friendly person. When he took her hand, he said in Afrikaans, ‘Is jy kwaad vir my?’ [‘Are you cross with me?’], and everybody laughed and the ice was broken.

He continued and gave the message to all the staff. There was nothing more and everybody was relieved. He was Nelson Mandela at that moment, with the warmth and the acceptance. Everybody would have eaten out of his hand — there was no negative feeling from anybody after that in the staff, at least that we were aware of.”

Mandela’s personal warmth towards people from all walks of life, from gardeners, cleaners, clerks and typists to those in the most senior roles, did not go unnoticed. Those who came across him in the course of their work described him as generous, self-effacing and easy-going; a man who knew “how to be an ordinary person”, with a sincerity demonstrated by his “greeting everybody in the same way whether there is a camera on him or not”; “there is never the feeling that he is up there and you’re down there”.

Mandela was respectful but not in awe of the world in which he found himself. Like all confident people who take their capability for granted, he was unhesitant about the road he needed to take to strengthen South Africa’s democracy.

Throughout his political life, he had never shirked responsibility, no matter how dangerous, as evidenced by his role as the volunteer-in-chief in the 1952 Defiance Campaign Against Unjust Laws — inspired by the sentiment contained in his favourite poem, Invictus, “the menace of the years” had found him “unafraid”.

One term only — that’s the deal

Imprisoned for more than a quarter of a century, Mandela had become the world’s most recognisable symbol against all forms of injustice. He was initially reluctant to become president, perhaps feeling that he had accomplished what he’d set out to do with his stewardship of the heady period from release to the elections.

“My installation as the first democratically elected president of the Republic of South Africa,” he writes, “was imposed on me much against my advice.

“As the date of the general elections approached, three senior ANC leaders informed me that they had consulted widely within the organisation, and that the unanimous decision was that I should stand as president if we won the election.

“I urged the three senior leaders that I would prefer to serve without holding any position in the organisation or government. One of them, however, put me flat on the carpet.

“He reminded me that I had always advocated the crucial importance of collective leadership, and that as long as we scrupulously observed that principle, we could never go wrong. He bluntly asked whether I was now rejecting what I had consistently preached down the years. Although that principle was never intended to exclude a strong defence of what one firmly believed in, I decided to accept their proposal.

“I, however, made it clear that I would serve for one term only.

“Although my statement seemed to have caught them unawares — they replied that I should leave the matter to the organisation — I did not want any uncertainty on this question. Shortly after I had become president, I publicly announced that I would serve one term only and would not seek re-election.

“At meetings of the ANC,” Mandela continues, “I often stressed that I did not want weak comrades or puppets who would swallow anything I said, simply because I was president of the organisation. I called for a healthy relationship in which we could address issues, not as master and servants, but as equals in which each comrade would express his or her views freely and frankly, and without fear of victimisation or marginalisation.”

The ANC — or, more precisely, President Mandela — needed to think clearly and plan well. Without this capability, it would be difficult to synthesise the old, security-oriented, bureaucratised civil service, a carry-over from the insular legacy of apartheid, and the new, somewhat inexperienced personnel, some of whom had recently graduated from overseas academies where they had received crash courses in administration and the rudiments of running a modern economy.

While De Klerk had a functioning administrative office staffed by people who had worked with him for years, Mandela and his deputy, Mbeki, had to start from scratch.

Gerwel was the first senior appointment, bringing gravitas to the presidential staff.

He also brought his extensive political background as a leader of the United Democratic Front and his engagement with the ANC in exile.

As vice-chancellor of the University of the Western Cape, a position from which he was about to retire, he had led the transformation of an apartheid university into an intellectual home of the left. Mandela’s endorsement of Professor Gerwel shows the high esteem in which he held him. It’s even more remarkable that Gerwel came from the black consciousness tradition and wasn’t a card-carrying member of the ANC.

At the time he appointed Gerwel, Mandela had formed a reasonable idea about how he wanted his office to look. Like all obsessively orderly people — at one point he wanted to make his own bed in a hotel — he couldn’t function without a solid base.

Having Gerwel at the helm served this purpose. He respected Gerwel and would take his advice. Masekela later commented on this aspect of Mandela’s character.

“I think it requires a certain amount of humility and self-interest to want the best advice and to take it. He was a little too much admiring of educated people, I would say. He really was seriously impressed by degrees, and so on, and if you expressed some scepticism about someone like that it would be very difficult to convince him.”

Joel Netshitenzhe was a member of the ANC’s national executive committee and national working committee with a strong background in communications and strategic analysis. Deceptively casual and with an aversion to formal dress, Netshitenzhe — working with media liaison officer Parks Mankahlana, who’d come from the youth league — operated a brief that went beyond writing Mandela’s speeches: he was also the unofficial link to the various ANC and government constituencies.

Trusted by the media, mainly because he exuded confidence and candour — and was known to have the ear of the president — he worked hard to simplify the more complex policy positions in various forums.

But Mandela needed more than the cold, crisp analyses of his advisers; he also drew on the counsel of others in the ANC.

Having started a practice of marking Mondays as “ANC day” in his diary, he would spend that day at the ANC head office with the top officials and others, also attending NWC meetings. He had no set timetable, however, when consulting other ANC leaders close to him, like Walter Sisulu.

“Me, in particular,” Sisulu said, uncomplainingly, in a 1994 interview, “he likes to ring. He wakes me up, one o’clock, two o’clock, doesn’t matter, he’ll wake me up. I realise after he has woken me up, this thing is not so important — well, we discuss it, but it didn’t really require that he wake me up at that time.”

Mandela’s involvement in cabinet, however, changed over time.

Early in his tenure, he was more hands-on, keeping himself informed on almost all aspects of policy in order to maintain the coherence of the ANC in the GNU, a measure demanded by the intricate process of transformation.

100 days of meetings

Manuel remembers how, on the eve of cabinet meetings, Mandela convened ANC ministers and their deputies in an ANC cabinet caucus at his Genadendal residence in Cape Town. This he did, Manuel says, “so that we could caucus positions that we wanted to take and be mutually supportive. It afforded comrades [an environment] to have a discussion that was quite free”.

In his first 100 days in government, Mandela held meetings to guide the ministers or get their support for positions he held. He maintained a continuous interest in matters concerning peace, violence and stability.

As Nkosazana Dlamini-Zuma observed, “I think for me he was more engaged at the beginning, but maybe it was because I engaged him more at the beginning because I myself was not experienced.”

Although Mandela had intended to announce the appointments only after the inauguration, his hand was forced by the media, which had got wind of the debate around the position of the deputy president, with the announcement of the cabinet being made on May 6 1994. It was an incomplete list and some of the names and their corresponding portfolios would be changed.

Setting up the cabinet was not uncontentious, with De Klerk piqued at inadequate consultation in the allocation of some portfolios. However, Mandela’s personal touch was unmistakable. Some of the processes, appearing haphazard at their genesis, ended up bearing fruit. A few of the cogs in the wheel of the machine geared to advance Mandela’s dream were blithely unaware of their importance and how their own lives would change

Dare Not Linger

Book details

Read an excerpt from the third book in Bontle Senne's Afrocentric fantasy adventure, Shadow Chasers

Only the Shadow Chasers, with their magical knives, can save the world from the evil that lives in the dreamworld.

“Scary riveting fun! Escape in this magical and modern South African fantasy.” – Nonikiwe Mashologu, childhood literacy specialist

“I love the book because it’s scary and cool. Nom is a very brave girl.” – Gugulethu Machin, tweeny reader

Flame of Truth is the third in the Shadow Chasers series, an Afrocentric fantasy adventure for pre-teens (9 to 12 year olds.)

Bontle Senne is a book blogger and literacy advocate. She is a former managing director at the Puku Children’s Literature Foundation, a trustee of READ Educational Trust and a part owner of feminist trade publishing house Modjaji Books.
Read an excerpt from Bontle’s extraordinary book:

They hear the piercing scream of the Lightning Bird as another ball of flames falls from the dark sky and explodes on the patch of sand at the cave opening.

Nom and Zithembe lie on their bellies in the dirt, trying to stay low in the shadows so that the Lightning Bird does not come into the cave to find them.

“Nom, when we get out of here … ,” Zithembe whispers bitterly, pressing his cheek to the ground so he can look at Nom and she can see how annoyed he is.

Nom rolls her eyes and shifts her attention to the cave opening. She can’t hear the Lightning Bird, but that doesn’t mean it’s not waiting for them just outside the cave, ready to drop another ball of fire. “There was no way I could have known that it was going to come all the way up to the mountains,” Nom says. “I thought these things stayed in the forest!”

“Who told you that?” Zithembe snaps.

“Rosy! Well, kind of Rosy. I think that’s what she said …” Nom thinks back to a few weeks ago when she and Rosy, Zithembe’s cousin, had come into the dreamworld and were chased by the Lightning Bird. The giant black bird had flown over them, circling, stalking. With its long, curved beak, shaggy chest feathers, two sets of wings, and two long, orange legs, it had terrified her and brought back Rosy’s darkest memories.

Now, when Nom reaches out and her hand finds the cave wall, the stone feels cool and wet. She feels the magic of the dreamworld buzzing lightly through the tips of her fingers. It’s the same feeling she sometimes gets when she holds her knife. A Shadow Chaser’s knife has powers that she and Zithembe are only just starting to understand.

“We could go back,” she suggests, already guessing what Zithembe will think of that idea. Zithembe groans as a clap of thunder booms from outside the cave.

“We cannot just go back,” he says. “We have to find my mother. How can we find her if we go back?”

“Zee, we’re not going to be able to get out of here without getting roasted. We can use the special powers in your knife to get home, and then try another night. We can come back in a few days with – I don’t know – a plan or something.”

It is weird for Nom to suddenly be the one with a plan. She’s never really been known for thinking things through. They got stuck here in this cave because when Nom saw the Lightning Bird she turned and ran before Zithembe could even ask what was going on. They had scrambled further up the mountain they were exploring. Then Nom dragged Zithembe into the cave just as the balls of fire began to rain down on them, burning holes the size of soccer balls into the sand. Nom had been right to be afraid, but she could have at least warned him before she started running.
It was so often “act and then think” with her. At least Zithembe had finally gotten used to that.

“I have a better idea,” Zithembe says. “You should use your knife to turn yourself into a Lightning Bird.”

“What?” Nom asks, even though she’s pretty sure she heard him.

“You should turn yourself into a Lightning Bird,” Zithembe repeats, replaying what his mother had told him about the power of Nom’s blue knife to change her into someone – or something – else. “I’ll jump on your back and we can fly out of here and into the forest.”

If they weren’t trapped, crawling on their stomachs in the dark, Nom would punch Zithembe. “But the forest is where it lives!” she says, feeling deeply frustrated.

Nom remembers the forest from her visit to the dreamworld with Rosy, when they fought the Mami Wata.

She remembers the muffled sounds of moans, crying and wild giggling drifting out to them from inside the dark and unknowable Thathe Vondo Forest. Rosy had explained that the forest exists in the real world and the dreamworld at the same time. In the real world, the people who live near the forest believe that it is full of spirits and monsters. In the real world, the people are just as afraid of the Lightning Bird which they call Ndadzi, as Nom is, here in the dreamworld.

“OK, then we fly to the Clearing or to the Lake of Memories,” Zithembe suggests.

Being annoyed isn’t helping, so Nom sighs and tries to be kind instead.

She says, “Zee, listen to me. There are soldiers of the Army of Shadows everywhere. Even now, the shadow men must be marching towards us. Your knife’s power can get us out of here safely. I know you want to find your mom. I want to find her too, Zee, but not today …”

They are quiet for a few minutes.

Nom isn’t sure whether Zithembe is still trying to think of ways to get out of this cave and keep exploring the dreamworld or whether he is trying to accept the truth in her words. As she waits for him to speak again, Nom sees a cloud of pale orange dust float into the cave.

The dust cloud stops just in front of them, blocking their view of the cave’s opening, and then drifts down low to the ground where they lie.

“Nom … Zithembe,” says the soft, faraway voice of a girl.

Zithembe twists his head to look at the floating dust and then back at Nom.

“Did that dust thing just speak?” Nom asks, saying out loud what both of them are thinking.

“I have a deal for you,” whispers the dust. “Help me rescue my friend fromthe Army of Shadows and I will help you find Itumeleng.”

Itumeleng. Zee’s mother.

“Who – or what – are you? Why should we believe you?” Zithembe asks.

There’s a trace of anger dripping into his voice. He wants to save his mother, but how can he trust a floating cloud of dust? Any of the magical things in the dreamworld could trick him into trapping himself or Nom here.

Book details

Fiksie Vrydag: lees hoofstuk een van Eben Venter se Groen soos die hemel daarbo

Simon is ’n wêreldreisiger, vertroud met die reëls van vryheid en ongebonde plesier. Van Bali tot Melbourne, van Tokio tot Kaapstad, soek hy ontmoetings en ervarings op.

Deurentyd keer herinneringe terug: kleintyd in die Oos-Kaap, sy pa, die plaas en voorligting aan die hand van ’n beesboerdery. In sy sielkundige se spreekkamer bind Simon die grepe van oomblikke en ervarings saam, met dr. Spiteri se insigte.

Groen soos die hemel daarbo is ’n vreeslose verkenning van moderne seksualiteit, intimiteit, en identiteit.

Lees ’n uittreksel van die eerste hoofstuk hier:


Ek en my pa staan op ’n wal vasgestampte grond. Fris gebou, hy, en dié tyd van die jaar bruin soos die grond onder sool. Ek is so ’n raps verby tien en staan daar in my kort kakiekortbroek. Bokant ons sprei die Oos-Kaapse hemel geskroeide ylblou.

“Dis maar net dieselle as ons,” sê my pa.

Ek kyk op, waarnatoe? Sy voorarm wys na ’n trop bees regs van die wal. Daar’s twee wat nie wei nie, maar besig is om te paar.

Die bul se voorkwart is opgehef sodat hy die koei kan klim. Sy agterkwart, die deel wat stoot, is die ene bultende spier. Sy’s kleiner as hy, die koei, met so ’n golwende, blink beesvel. Uitstekende kondisie. Ek hou weg van my pa, al wes op die rug van die wal sodat ek die koei mooi kan sien gedek word. Daar’s verwildering in haar oë, gewoonlik sag en blink, en sy staar so voor haar uit, gebroke, en toe, gedurende daardie laaste stote net voordat sy haarself oplig en wegtrek, verskrik.

Ek kyk op na my pa. “Dis maar net dieselfde tussen ’n man en ’n vrou,” sê hy weer. Met stemtoon wat finaliteit aan die saak gee. Dis hoe die mens paar, uit en gedaan.

Ons stap aan op die vasgestampte grondwal. Die wal loop wes aan die voet van die koppies, bespikkel met klippers en blougroen besembos. As reën kom, so kosbaar op ’n plaas in die Noordoos-Kaap, loop die water teen die koppies af tot teen die wal waar dit stroom maak, groter en dikker, totdat dit dikloop en die dam stadigaan begin volmaak. Die dam, deur my pa aangelê, was die lewensbron op ons plaas. My pa was in alle opsigte ’n vernuftige boer.

“Daar was ’n sekere doktor Jan Bonsma,” vertel hy terwyl ons aanstap, soms is hy voor as die rug versmal en net een man kan vat. My pa se treë was breed, vorentoe, en hy’t uitgegooi.

“Jy sien, hy’t sommer gou gesien die Europese rasse vaar maar swak hier by ons. Helemaal te warm vir hulle. En droog ok nog. Hulle gooi al hulle gewig af. En toe, oor die jare, teël hy ’n nuwe ras, meestal Afrikanerbees, jy weet mos. Die rooies met die horings,” en met dié lig hy sy arms op en hou hulle so wyd hy kan weerskante van sy kop.

“Ek ken hulle, Pa,” sê ek vies.

Hy swaai om agter toe, kantel sy kop en rek sy oë.

“Nou ja, die Bonsmaras wat vandag hier op ons plaas loop, is geteel uit Afrikanerbloed, meestal, en toe gekruis met die Hereford en die Korthoring. Dis wat jy hier by ons het vandag. Kyk ’n bietjie na daai boude, jy kan hulle mos nou nie gaan staan en vergelyk met die Nguni wat nou kamtig die in-ding is nie, hulle kan nooit as te nimmer die gewig van die Bonsmara aansit nie.”

My pa stop, haal sy groot wit sakdoek uit sy broeksak, vou hom so mooi oop in sy hand en met ’n enkelpluk raak hy ontslae van ’n boetebos, daai vuilgoedplant met sy langwerpige sade wat aan die wol van die merino vashaak en dit nikswerd maak. Die boetebos bly ’n pes selfs al hou jy nie merino’s aan nie, en my pa het nie. Hy het, soos ek gesê het, slim geboer en lankal oorgeskakel na die meer geharde Dorperras.

En verder niks meer oor die bul wat die koei gedek het nie. Die middag was gebaai in ’n melkerige blou. Links van ons die koppies en regs grasvlakte. Reg voor my my pa se bene in sy plaaskortbroek. Die bleek streep aan die agterkant van sy knieë was al variasie op die bruin van sy stewige bobene en kuite.

En dít het ook by my vasgesteek: daai geswolle bul. Sy riempiel, was al hoe ek die dik ding kon beskrywe. Dis wat ons het en die koei nie. Dit word snaaks. Na hy gesê het wat hy gesê het, kon die bul my pa ook nie meer skeel nie. Dis ek wat bly kyk het hoe die bul homself uittrek, sy kop laag hang en so in slow motion swaai, klaar, hy was klaar met sy besigheid, en wegstap van die trop sonder om eers om te kyk. Toe stop hy, lek sy flank met daai breë dik tong van hom en piets-piets met sy stert, en sy dinges trek stadigaan binne die skede weg. Hy sak weer sy kop en draai ’n karoobossie af, die klein ronde bossie net ’n raps hoër as sy hoewe, en lekker gekerrie na die somerreën.

My pa het nie weer oor die ding van paar gepraat nie, niks daarop uitgebrei, nie eens ’n bietjie advies nie. Nooit, ooit weer nie. Daardie middag terwyl ons aangestap het op die vasgestampte grondwal en later begin afsak en suid gehou het, met die koppies nou aan die eenkant, en deur ’n klofie van waar die huis en werf en die buitegeboue begin uitsteek het, al daardie pad kon ek nie die ding wat hy oor die bul en die koei gesê het, uit my kop kry nie. En hoe dit maar net dieselfde by ons is nie.

Jare later, so lank as dit my gevat het om lekker in my vel rond te loop en in te val by ’n kamer vol kaal mans, sê so ’n stuk of tien, en eenhonderd persent gemaklik daarmee te wees, wel, byna, het ek weer daardie middag saam met my pa op die vasgestampte grondwal onthou.

Die terugflits het gebeur in die kusdorp van Seminyak op die eiland Bali waar ek met vakansie was saam met my vriendin Miriam en haar Aboriginal kêrel, ’n ou met die naam van Ralton.

Ek word die oggend wakker op my bed, groter as enige bed waarop ek al geslaap het in Australië, want dis waar ek nou bly. Daar is slegs twee kamers in ons privaat villa, elk met eie badkamer. Dubbele gaasdeure maak oop op ’n stoep met pilare en mure ’n paddagroen geverf, en van die stoep af loop jy met trappies die ommuurde tuin binne. Hier is dit ’n weligheid van heliconia en frangipani en strelitzia nicolai.

Bokant my bed draai die waaier lou lug. Oggendsweet blink op my en sou ek my arm teen die lig hou, val dieselfde tuingroen van buite op my vel.

Ek maak ’n sosiale netwerk op my selfoon oop. Die app is spesiaal vir mans wat mekaar wil ontmoet, om dit nou so te stel, en op die homepage is daar ’n galery van duimgrootte foto’s van diés wat tans beskikbaar is. Sommige van hierdie profiele, soos hulle bekend staan, wys g’n gesig of selfs ’n koplose torso nie, maar slegs ’n arm, opgelig sodat die kieliebak daar staan. As die klas ding jou smaak is, beteken dit jy begin met die ou gesels op sterkte van ’n kieliebak. Dit kan al los en vas aangaan totdat jy regtig belangstelling begin toon na julle so ’n twaalf of wat reëls weg gesels het, en skielik hou alles net daar op. Sonder waarskuwing. Net so. Dis eenvoudig: the message of the medium is onsekerheid.

Nou begin jy jouself treiter: jy’t iets verkeerds gesê, maar wat? Miskien was die foto wat jy aangestuur het, te vuilgat. Of te vanilla, soos hulle sê. Of miskien is jy heeltemal buite jou liga. Vir seker het jy te veel van jouself laat blyk. Jou selfbeeld is in sy moer in.

Ek begin met ’n plaaslike outjie gesels. Sy naam is Dewa. Die blik op sy profielkiekie is stip, onvriendelik is dit nie, maar ver van uitnodigend. Ons gesels beleefd sonder enige slettery; slettery kan effektief wees, hang af van die soort wat jy gelasso het. Ek laat hom weet van ons villa naby die strand, net so straat af van Jalan Petitenget.

“Kom na my plek toe,” skryf hy.

Ek antwoord op onvanpaste wyse; dis die besondere vryheid wat die sosiale medium jou gun: “Stuur nog ’n foto van jouself.”

Terwyl ek wag op sy antwoord, skuif ek na ’n koeler kol op die laken. Binnekort word ontbyt bedien op die groen stoep, myne op ’n houttafel net hierso voor, Miriam en Ralton s’n op ’n tafel by hulle kamer.

Die foto het afgelaai. Dewa is van agter afgeneem, heupdiep in ’n fonteinedam. Hy was sy kop en gesig onder ’n waterspuit wat uit die klipmuur kom. Voor hom, effe weg van die val van die water, staan vierkantige piesangblaarmandjies met offers van frangipani, en van hibiskus en ryskorrels, almal op ’n ry.

Ek skryf: “Ek gaan eers ontbyt eet. Hoe laat?”

“Jy kom nou.”

“Ek moet eers ontbyt eet.”

“Ontmoet my by die winkel oorkant die tronk.”

Tronk? Klaar weet ek hy praat van Kerobokan. Daar’s net een tronk in Seminyak.

“Is dit veilig?” Praat jy van Kerobokan, dan praat jy van dwelmsmokkelaars. Net so. ’n Australiese vrou met vlasblonde hare is destyds vasgetrek as dwelmmuil; sy sit vir die afgelope tien jaar in Kerobokan. Sy hou vol sy’s mislei. Het niks van die draggie af geweet nie.

“Veilig. Ek is ’n goeie Bali-man. Sien jou. Dankie vir die boodskap.” Buitekant roep die houseboy sy drie gaste nader. Hy is ’n Javaanse Moslem met die mooiste, moeitelose glimlag terwyl hy bedien. Eerste gang is ’n bord met koddig gesnyde waatlemoen, lietsjies en pynappel, soeter as enige Oos-Kaapse pynappel wat ek al ooit geproe het. Toe donker, modderige koffie soos dit hier gemaak word, en laastens die hoofgereg van nasi goreng. En heeltyd, kaalvoet, bedien die Javaanse man al kletsend en breed glimlaggend, ’n meester van die onthaalkuns.

Ek vertel vir Miriam en Ralton van my planne, net genoeg en niks meer, want ek weet mos Ralton is die nuuskierige tipe en vry met daai tong van hom. My rugsak staan gepak met goed, insluitende my Australiese rybewys as ID.

Miriam wink my oorkant toe, daardie pragtige granietring aan haar derde vinger, en by haar gekom, trek sy my af na haar toe: “Pas jouself nou mooi op, jy het ons nommers.” Sy soen my op al twee wange, maar net lank genoeg dat dit nou nie na ’n koebaai-vir-altyd soen voel nie.

Intussen het Ralton die swembad binnegeloop met sy boardshorts. Hy was nogal aantreklik met sy breë, bruin skouers en gulle maag, en nooit nydig nie. Net saans, geolie op whiskey en Bintang-bier, moes Miriam soms haar hand oor sy mond sit dat hy bietjie sy bek kan hou.

Langs die swembad lê ’n klipbeeld van Ganesh, uitgestrek op sy sy met ’n oopgevoude boek in die draai van sy olifantslurp. Teen daai tyd is ek so opgewen oor my uitgaanstorie, die hitte konstant vas teen my vel en net warm lug om in te asem, dat die aanblik van die vreedsame Ganesh my tog kalmer maak.

Nes ek op die punt is om te loop, skree Ralton uit die swembad: “Jy weet daardie sosiale netwerk wat jy gebruik?”

“Wat daarvan?”

“Besef jy die Russe sit agter die ding? Weet jy dat die Russe oral hier in Bali operate? Hulle sit agter baie van daai besighede, trek die toutjies nes hulle wil.” Hy skuif oor totdat sy skouers onder die waterval is. “Ek sê jou.”

“Watse goed praat jy nou weer, Ralton?” Die man het nog drank aan hom van gisteraand. Ek kyk na Miriam op die stoep, soek hulp.

“As ek jy is, sal ek versigtig wees. Ek sê nie sommer hierdie goed nie,” sê Ralton toe.

“Kyk, Ralton. Ek ken hierdie netwerk. Dit werk wêreldwyd. Dis net vir mans wat ander mans wil ontmoet. Einde van die storie.”

“So eenvoudig is dit nie. Van daai geld gaan na grootbase toe en hulle is waarskynlik Russe.”

“Moenie simpel wees nie. Ek het al hoeveel keer hierdie netwerk gebruik. Baie, baie maal. Dis maar net mans wat ’n lekker tyd wil hê. Niks meer nie. Daar skuil niks daaragter nie.”
“Ek weet wat ek sê,” beaam Ralton. “Ek sê jou.”

“Jy’t g’n benul waarvan jy praat nie. Sien julle oor ’n ruk.” Ek maak die houtpoort na ons tuin toe, vat agter aan my rugsak om seker te maak als is reg vir die ding. Ek druk tussen die klomp skoeters deur, almal reg voor ons villa geparkeer, en hou links uit ons steeg om op Jalan Petitenget te kom. My hart klop na die gesprek met Ralton. So de moer in. Dis als twak.

Al wat my nou te doen staan, is om aan te gaan. Skoeters staan bankvas geparkeer langs die pad, net waar jy kyk, party met ’n gerf droë piesangblare aan die handvatsels vasgebind. Teen middernag breek die gewigtige Nyepi aan, die Dag van Stilte waarop alles in Bali sluit, selfs die lughawe en al die winkels en OTM’s. Al die straatligte word afgeskakel en almal, elke Balinees en alle toeriste, moet binnekant wees.

Aan die bokant van Jalan Petitenget bevind ek myself in ’n drukte van mans en vroue, kinders en honde en toeriste wat eenstryk foto’s neem met hulle selfone. Afbeeldsels van monsters gemonteer op bamboesdraagbare word in gereedheid gebring vir die straatoptog wat Nyepi voorafgaan.

Hier voor my is ’n monster driemaal lewensgrootte, net op een been met die lyf wat ver agtertoe hel, sy een arm hoog in die lug, terwyl ’n kleiner varkgesiggie met drie arms op sy ander been gebalanseer is. ’n Meesterlike skepping van papiermaché en hout, staangemaak op ’n manier wat swaartekrag tart. Sy aansigte, én die van varkgesiggie, was oordonderend en afskuwelik en mooi: boste kieliebakhaar, oopgesperde neusgate, willekat snorbaarde en massiewe wit slagtande. Straatop steek nog monsters uit: kloue, hareboste en vere net waar jy kyk. Dis die Ogoh-ogoh dié, skepsels vanuit die monsterryk wat iewers om elke dorpie hou, en nou, een maal per jaar, sak hulle af om tussen die mense te verkeer net om dan verbrand te word om weg te doen met alle kwaad en so word harmonie geskep tussen gode en mense, tussen mens en mens en tussen mense en die natuur.

Op die draagbaar met die monster is ’n plaatjie wat lees: LPD Seminyak 04, en dis dan die borg. Seuns hier by die tien jaar of so met swart T-hemde en helderkleurige boardshorts is nou besig om posisie in te neem onder die draagbaar. Dis ’n geskree en ’n gelag soos hulle hulle grepe om die bamboespaal uitwerk en hulle smal seunskouers posisioneer onder die swaarste deel met die monster daar hoog bokant hulle. So laf, die swart oë glinsterend oor die enorme taak wat voorlê om hierdie monster deur die strate van Seminyak te dra.

Te midde van daai mensdom begin ek skielik twyfel oor die wysheid om nou weg te loop van die optog van monsters en seuntjie-draers. Dit was alles so groots en geluksalig. En puur. En tog tik-tik daai ding iewers binne en rem my weg van die toneel. In my kop hou ek die laaste foto van Dewa onder die fonteinspuit, met sy biseps hard en die kurwe van sy deltoid mooi terwyl hy homself daar staan en was.

Die skare raak yler en ek kan vinniger stap, alhoewel ek my pas meet soos ek opgemerk het die mense hier in die trope dit doen. By tye voel die sole van my Havaianas heeltemal te dun vir Seminyak se ongelyke sypaadjies. Verder dra ek kortbroek en vlootblou onderhemp. En kyk op: ’n diksel saamgebondelde elektriese kabels volg die roete van die sypaadjie met net hier en daar die vurk van ’n bamboespaal om hulle op te hou. Op my kaarte-app sê dit ek moet regs draai in die hoofstraat van Tangkuban Perahu.

Ralton se klomp kak het ek lankal vergeet. Dis net nou rustig voort, net met eie pakkaas, my rugsak vol seksgoeters, ’n silikoon cock ring, smeermiddel, kondome en twee generiese Viagra-pille, plus twee bottels Bintang-bier. En daarby die nie-tasbare wat ek gewoonlik saamvat op hierdie seksrendezvous: ’n kolking diep in die maag, maar ook ’n welbehae dat ek die klas goed kán doen.

By een van hulle minisupermarkte waar jy alles kry, insluitende generiese Viagra, koop ek ’n aloe vera-drankie versoet met palmsuiker en sluk ’n hele blou pil weg.

In die skadu van frangipani’s, gesnoei om sambreel te maak, sit ’n kring Balinese manne en trek aan naeltjiesigarette. Swart sekuriteits-uniforms, almal, en almal aantreklik op een of ander manier, en speels: hulle merk my op. Soek ek dalk transport? Nee, dankie, sê ek. In stede daarvan vra ek die pad na die Kerobokan-gevangenis, net om honderd persent seker te maak.

Een ou verduidelik die pad ordentlik, nie soos plaaslike mense wat soms aanneem die vreemdeling is vertroud met die of daardie baken nie. My konsentrasie swig. Nee, nou is dit net kaal van die man se arm hier teen myne, en ek besef hoe moeiteloos hy homself sou kon indink oor presies waarheen ek op pad is. En miskien het hy al klaar, want ek is die ene dringendheid, amper ongeduldig. Die Viagra het ingeskop, hoogrooi teen my wange.

Ek stap aan. Die punt van my tong kom op ’n komynsaadjie van ontbyt af en ek byt hom tussen my voortande fyn om komynsmaak vry te stel. Toe merk ek die ringmuur om die Kerobokan-gevangenis. ’n Yslike kompleks met lemmetjiesdraad soos dié in Suid-Afrika wat al op die bokant van die dik mure uitgerol is. En tog kom dit nie so intimiderend voor soos Pollsmoor-gevangenis in Tokai waar ek so dikwels verbygery het toe ek nog in die Kaap gewoon het nie. Kerobokan is midde-in die stadsgedruis. Digby verkoop ’n jeans-winkel die Amerikaanse Dickies-handelsmerk, daar sien ek die koppe van mense wat al kouende bokant die halfmuur van ’n warung uitsteek. Reg oorkant die hoofingang van die tronk is die minisupermark waar Dewa gesê het hy sal my oplaai.

Ek skaf nog ’n koeldrank aan, so ’n lemoenagtige ene, oorsoet soos al die koeldrank in Bali, en wag buitekant die minisupermark op ’n bank. Teen die tyd het die hitte van die stappery my kop omtrent leeggemaak. Ek sit so met die bottel koeldrank op my been, maak my kop verder skoon, en ruik goed wat nóg aangenaam nóg onaangenaam is, en so bietjie soos by die huis in Noord-Nieu-Suid-Wallis, hondehare en die pluime tiergras net buitekant my slaapkamervenster en konstante, subtropiese mufheid.

Verder met die tronkmuur langs is nog ’n ingang, ’n kleiner een, waar ’n gewapende man met sy ligblou uniform en donkerblou beret waghou. Ek stel my nie hier aan gevaar bloot nie, niks wat ek doen of wat ek binnekort gaan doen skrik my meer af nie. Ek konsentreer slegs op Dewa, probeer hom visualiseer op sterkte van die foto’s van sy gesig en lyf wat hy gepos het. Binne minute gaan hy my oplaai. Hy sal my dadelik raaksien, min toeriste hang hier uit.

Plotseling, van Kerobokan af, agter daardie hoë ringmuur met sy rolle lemmetjiesdraad, kom die klanke van groepgesang. Mans wat almal saam uit die keel dreunsing, so bietjie soos die Tibettaanse monnike, maar dié is vreeslik treurig. In skrille kontras met die beeld van Bali: die frangipani’s agter meisies se ore, ’n waatlemoenreier op die lip van ’n glas, die vlieërverkopers wat teerswart seerowervlieërs op Seminyak-strand verkwansel, die koperbruin, halfnaakte Aussies wat sonder helmet op skoeters verbyja. Oorkant my is Bali se plek van smaad, die Aussies dáár het ek ook gesien, diés wat altoos kla hulle is valslik aangekeer. En toe kom die dreunsang weer, golf na golf van geklaag, so sonder ophou.

Hy trek reg langs my in, swart skoeter en blinkswart helmet. “Hallo.” Dis al. Aantreklik. Ek weet hoe: ek swaai been oor die sitplek agter hom, neem mik-teen-gat plaas, daar’s g’n niks van ’n spaar helmet nie. Toe hy wegtrek, omklem ek die raam weerskante van my bobene, maar toe hy deur die hek sy kampong binneja, gryp ek om sy heupe vas.

Die oomblik toe ek van die skoeter afklim, is al my sintuie opgeskerp. Ek is gelade met antisipasie, gereed om aan hierdie ou se vel te vat, gereed vir sy soort seks, my asemhaling makeer en vat koers, los en vas, omdat ek g’n benul het hoe hy op my aanraking gaan reageer nie. Ek weet nie eens of die Balinese Hindoes hulle seuns besny nie. Daar is byna geen woorde om my toegang tot hom te verleen nie, tot die soort seksuele wese wat hy is met sy besondere snellers en afkere. Uit ervaring weet ek dat ’n oormaat opgewondenheid my terugrem.

Drie trappe op na die stoep van sy kwartier, ’n klein, vierkantige gebou met ’n dak van kleiteëls. Hy stap voor sonder om iets kwyt te raak, volkome op sy gemak. Op die vel van my hande: die sensasie van vashou om sy heupe. Was noodsaaklik of ek het afgeval. Maar nou is die ekskursie op intieme voet, syne.

Toe ons eers begin vat en soen, is die dinktyd verby, en terwyl ek die vertrek binnestap, probeer ek myself voorberei soos ek gewoond is om op hierdie vroeë deel van die spel te maak. Hier’s ek nou. Dis al wat tel. Die storting van saad, die afloop, mag dalk nie eers die hoogtepunt wees nie.

Hoog teen die linkermuur, uit ’n smal, langwerpige venster, val lig op ’n tafel met ’n tweeplaatstofie en die plakkaat van ’n MMA-bokser. Die TV is aan, maar die klank laag gestel. Lyk na iets soos Indonesia’s Got Talent, uitgesaai vanaf Java of Sumatra, aangesien die aanbieder ’n kopdoek dra. Sig van die kroegyskas maak dat ek die twee lou Bintangs uit my rugsak haal. Dewa vat nie ’n bier nie.

“Drink jy nie?” “Partykeer.”

Hy maak die dubbelbed skoon, gooi goed af, trek sy hemp uit en skud ’n sigaret uit die pakkie. Ek merk hoe sy biseps krul en die gladde blas nét ligter word as hy aansteek.

“Kulkas,” sê ek, en wys na sy yskassie. “Jy ken die woord?”

“Ja. In die sewentiende eeu is baie slawe van Batavia af ingevoer na die Kaap de Goede Hoop, en baie van hulle woorde het versmelt met ons s’n. Asbak,” sê ek toe. Hy lag, gee die asbak aan.

So ’n aantreklike knaap.

Ek haal die res van die goed uit my rugsak, trek my hemp en jeans uit en staan daar, met net ’n Bonds-onderbroek aan. Toe draai ek my rug op hom om my cock ring met die rats, enkelaksie aan te glip waarmee jy ballas en voël deur die swart silikoonring trek en verstel waar dit dan vir die duur van die spel so bly hang.

Dewa het vrede met wat ek aanvang, hy sit gehurk en torring met die laaier van sy selfoon. Maar toe hy opkom, kom ek van agter af en steek my hande weerskante onder sy armholtes in, ín daardie geheimenis van sy pikswart, grofdraad armholtehaar, met klamheid wat afgee aan my handpalms, en ek buk af om by die kurwe tussen nek en skouer uit te kom, hy is sentimeters korter as ek, en soen hom daar met my tong en die binnekante van my geopende lippe.

Hy gee mee onder my, ek voel dit aan sy asemhaling en die wyse waarop sy rug teen my ruig bors vasdruk. Ek hou hom bietjie weg van my sodat ek sy vel kan inneem, blas tot koperblas, vlekkeloos gespan oor die rugspiere. Toe gly ek die rugkant van my hand al lang sy ruggraat af, gesonke om die tweelingblaaie van sy rug te beklemtoon, al die pad gly my hand tot by die welwing waar sy boude begin, al die pad tot by sy gleuf, die fynhaar daar, die verheimlikte swart dáár, glipnat met dit wat ek hom met my hand bied.

Die skoonheid van hierdie ou se rug, sy manlike liggaam – ek hou op, asem op. Van buite sy kwartier kom die koeterwaalse van kinders en hoenders, karre; en toe hervat ek. Ek eis hom, ek vat hom vir my, die objek van my besonderlike soort begeerte.

Nee, ek is nog nie gereed nie. Trae beginner, en dit het my jare gevat om ook daarmee vrede te maak. Dus vat ek my vir ’n wyle weg van hom, tel die buis syagtige Australiese smeermiddel wat ek vir die uittog ingepak het op en bewerk myself sonder om my onderbroek uit te trek. Dewa trek sy onderbroek uit, wit Calvin Klein-tipe, en steek nog ’n sigaret aan. Daardie pouse is ’n gif, en ek ontspan, in my hand raak ek paraat, gereed vir my Bali-naai, my lieflike, gladdevel Bali-knaap.

Sy tande, kalkwit teen die donkerder vel van sy gesig, kom tussenin die soenery, maar dit sit my nie af nie, met hierdie klein byte meet hy sy asemhaling af. En heeltyd terwyl ek sy torso, sy hele lyf, so styf teen myne hou soos wat kragte dit toelaat, my wys- en middelvinger weggebêre in hom om daai nabyheid te behou, is ek vaagweg bewus van sy kamer, die watergroen lig wat van die mure af skyn, die vreemde taal op die TV, sy klere, opgevoudes op ’n oop rak en vuiles op die teëlvloer, en ander persoonlike goed, ’n goue Sjinese gelukbringerkiets met sy waaipoot, goedkoop tydskrifte, snoere van sy lewe in Bali, verlengings van sy liggaam hier teen myne waarvan ek iets kan weet sonder dat hy of ek enigiets daaroor sê.

Hy sak op sy knieë op die rand van die bed om homself aan my oor te gee soos ’n dier en toe ek eers in hom is, domkrag hy my op uit eie wil, ’n aksie wat my omvou, my opvreet, terwyl hy sy ritme opbou tot ’n vinnige slag. Vanaf die greep binne sy gespierde boude tot die gly-gly van my hande langs sy flanke af, tot die lek van ’n vertikale paadjie met sy ruggraat langs, vol met sy reuk, probeer ek my dreigende kom terughou totdat ek vir seker weet ek moet tydelik uittrek of ekskietnou.

So maak ek toe. En lig sy lyf met my arm onder sy bors op en soen hom voluit, harder as tevore, die soen van ’n man gesleur na suiwer satisfaksie, nou en binne die onmiddellike toekoms terwyl ek alreeds my volgende posisie met hom uitwerk.

Ons rook en ek drink ’n Bintang en hy drink water uit ’n eenliter-plastiekbottel.

Ek gaan na die badkamer agterin die vertrek. “Daar is net koue water,” sê hy.

Dis knap vir ’n bad, so ’n vierkantige trog met koue water tot op die driekwart-merk, met ’n rooi, handgrootte skepbak wat bo-op drywe. Daar staan ’n bottel sjampoe vir donker hare en ’n bottel lyfwasmiddel. ’n Klein vierkantige venster, nes die hoë een in die linkermuur van sy kamer, gooi ’n tregter warm lig afwaarts in die badkamer. In die regterkantste hoek is ’n hurktoilet en ’n wegspoelemmer. Op die teëlvloer links van die toilet staan ’n enkele eenvel-toiletrol.

Eers was ek my gesig, skep die rooi bak vol en spoel myself mooi af en gooi die water by die toiletgat af. Daar’s nie ’n handdoek nie. Ek swiep eenvoudig die oorblydruppels van my gesig, arms en bene af en loop terug na Dewa.

Hy sit gehurk teen die muur. Op sy skoot is ’n blou plastiekbord met kos wat hy met sy regterhand opskep. Dit lyk na eiernoedels gevlek met borriewortel met iets bygekap, hoender of so. Hy bied my niks aan nie en dis in die haak. My lyf was bronstig, weinig anders het saak gemaak.

Ek draai die waaier na die bed toe en toe hy sy mond klaar met die agterkant van sy arm afgevee het, sê ek: “Kom hierso, lê op jou rug.”

Ek begin die ding deur bo-oor hom te hurk en sodoende amper aan hom te raak, trek my vingers deur sy reguit, swart hare, borselkopstyl, en wieg myself heeltyd vorentoe en agtertoe oor die styfvel van sy borskas, buig af en soen hom teen die kromming van sy nek, dan op sy mond, dan lig ek sy regterarm op en snuffel in sy armholte. Die hare daar so duidelik anders as die dun streep bokant sy naeltjie, die reuk daarvan soeterig en warm en jonk, en daarna soet-surerig. Die intieme tas-tas van my mond teen die holte van sy arm ja hom op. Hy gryp my om my boude en lig homself op sodat ek sonder weerstand kan ingaan.

Ná ’n ruk lig ek hom nog hoër sodat ek hom so kan kry terwyl ek hurksit, ’n posisie wat my gewig hak toe stuur en momentum verleen aan my laer rug en gat en my kans gee om strawwer te werk.

Nadat hy homself gewas het, gaan ek in en maak ook so, weer. Toe ek na myself in die spieël kyk, kom ek verlewendig voor, begeesterd.

Ek loop by Dewa se kamer uit en kom op die stoepie. Die hof binnekant die kampong lyk anders as toe ek daar aangekom het. Die hoenders skrop nog steeds rond, die honde lusteloos soos netnou, die veghane wag gapend in hulle omgekeerde mandjies van gevlegte rattan, ons woord is mos rottang, kinders speel op die grond en vroue doen huishoudelike goed, en die reuk van naeltjies en uitlaatdampe en gryswater hang daar. Al hierdie dinge dring tot my sintuie deur, elkeen nes dit is en nie anders nie, sonder die bolaag van jagsheid waarmee ek agterop Dewa se skoeter binnegery het, toe die veghane in hulle omgekeerde mandjies na rasende monstervoëls gelyk het.

Dewa kom sê hy sal my terugvat na my villa. “Wanneer gaan jy weer kom?” Ek oorhandig die 300 000 roepees. Uit ons aanlyn gesprek wis ek dis wat hy verwag en ek het die regte bedrag by my.

“Ek weet nie. Was dit lekker vir jou?” Dit was, ek kon dit aanvoel.

AUD30, dis niks. ’n Konsensuele transaksie.

“Ja. Sangat baik.” Ver terug klink sy baik na baie. Ek druk hom styf vas, maar hy doen nie dieselfde terug nie. Reeds neem hy die afstandelikheid op wat ek die eerste keer op die sosiale netwerk aangevoel het.

Ek glip my Havaianas aan. Toe ek myself oorswaai om agterop sy skoeter plaas te neem, kyk ek af na my voete wat, nes die res van my lyf, varsrooi gesweet is ná die afspoel.

Op daardie oomblik onthou ek my pa en ek daar waar ons op die wal vasgestampte grond staan, en die bul wat met die koei paar, en die ding wat hy daaroor gesê het. Daar was geen ooglopende sneller om nou dit te gaan staan en onthou nie. Dit het gekom, en dis al. Daar was geen ooreenkoms tussen daardie laatmiddag in die kampong van Dewa-hulle en ons verre Oos-Kaapse plaas nie.

Teen vroegaand is ek terug in ons privaat tuin. Ek sluit die houtpoort agter my; ek het iets bereik, nee wragtag. My lyf tam, my luim tintelend. Die klosse frangipani gee perske-en-speserye af. Miriam en Ralton loop my tegemoet, drankie in die hand.

“Mmm,” sê Ralton, “lekker warm hand,” toe hy myne skud. Hy’s getrek. Bietjie. Toe plaas hy die agterkant van sy hand teen my bors. “Jy was besig, kan sommer voel.”

Hulle was bly om my in een stuk terug te hê. Ralton met sy lang glas brandy & Coke durf niks kwytraak oor die Russiese pimpbase wat agter sosiale media besig is nie. In stede daarvan bied hy my ’n gerolde sigaret aan.

Teen middernag raak Seminyak stil. Dis boonop ’n donkermaannag op die kalender. In die tradisionele Hindoe-huisgesin vas almal behalwe kinders en siekes. Jy mag nie ’n woord uiter nie; dis nou die tyd om selfbeheersing toe te pas en oor jou waardes te besin.

“Kom saam, ek wil net gou-gou uitloer. Net om te sien hoe is dit daar buite,” sê Miriam.

Ons volg die plaveiklip deur die donker tuin en sluit die poortdeure na buite oop. Nie ’n enkele straatlamp brand nie, g’n siel te siene nie. Met my selfoon op toorts gestel, lig ek vir ons langs die steeg af. Die gedaante van ’n hond kom nader. Ons halt. Die hond ook.

“Daar,” Miriam pluk aan my arm. Waar die steeg by Jalan Petitenget aansluit, gewaar ons die wagte met hulle kragtige toortse besig om die strate te patrolleer en seker te maak almal is binne.

Ons stap vinnig terug tuin toe en maak die poortdeure sag agter ons toe. Miriam steeds ingehaak aan my arm. Ek trek haar nader, teen my borskas aan, en hou haar vas, haar lang krulhare teen my gesig, die vel van haar kaal skouers onder my hande. Toe los ons mekaar en trap versigtig al op die klip langs tot by die stoep waar die kooltjie van Ralton se sigaret sy sitplek verraai.

Dr. Spiteri se nuwe kliënt arriveer tienuur. Sy kry meeste van haar kliënte op aanbeveling, wat haar met ’n gevoel van genoegdoening laat. In die geval van die kliënt vermoed sy Colm het iets daarmee te make. Colm is ’n goeie vriend en so oneerbiedig met sy tong as wat kan kom. Sy wonder nou of sy iets soortgelyks by die nuwe kliënt gaan kry. Hy’t haar deeglik uitgevra oor die foon: weet sy genoeg oor seks? Praat hy nou van die daad of terapie met seks as onderwerp? Toe sê sy maar: “Ek is ’n mens, jy weet,” en dit skyn hom gerus te stel. Die afspraak is gemaak.

Sy het ’n vyftiger-styl rok gekies, saliegroen met ingegorde middel. Kort voor die kliënt kom, raak sy daarvan bewus dat sy op die kombuis- toonbank trommel. Sy is, hoe sal sy dit stel, benieud. Die dag is alreeds taaierig. Sy verstel haar bra deur die bandjies op te lig en terug te laat skiet.

Simon Avend is mooi fiks, sy kan dit sien. Sterk ken. Vroeë dertigs, raai sy. Sy’t niks gemis nie. Sy het haar nuwe kliënte goed deurgekyk, hulle vibe opgetel soos hulle hier in Noord-Nieu-Suid-Wallis sê, dan seker gemaak sy laat staan dele van of die hele observasie as dit enigsins die teiken mis.

“Koffie, Simon?” Dit vat hom ’n ruk om te antwoord. Die kliënt is skaam, byna kil.

Hy loop in haar sitkamer rond. Sy hou hom dop terwyl sy die koffiemoer in die mandjie van haar espressomasjien gooi. Hy let die leste ding op, selfs haar klassieke Bialetti.

Dr. Spiteri se sitkamer het twee sit-areas, beide geskik vir konsultasie. Agtertoe maak die sitkamer oop op ’n ruim veranda wat noord op die Wilsonrivier front. Die sit-area naaste aan die veranda is uitgerus met ’n chaise longue in die Chesterfield-styl. Die geronde rug- en arm- leuning is met fluweel gestoffeer. Nagklubpers, noem sy dit graag.

Simon se keuse val op die chaise longue. Hy sit ’n ruk en gaan lê dan met sy arms oor sy bors gevou. Oukei, dink sy, dis hoe hy dit wil hê, en maak die melkverwarmer vol.

“Ek wil graag hierso sit as ons praat,” sê hy, en staan op van die chaise longue.

“Doodreg, Simon. Dis sy werk daardie.” Met sy strepies-Polo-hemp en al is daar iets ouderwets aan hom. Hy loop uit stoep toe.

“Mal oor hulle,” sê hy.

“O ja, die rivierkoggelmanders. Te oulik.” Simon kyk af op die oopte langs die rivier waar rivierkoggelmanders soggens in die son sit en bak. Sy laat hom begaan op die veranda, so lank soos hy wil, en plaas sy koffie op die sytafeltjie langs die chaise longue. Sy het haar Japannese koppies uitgehaal, slank en regop in ryppruim met ’n goue rand.

“As jy klaar is, Simon.” Sy het ’n tweede afspraak daardie dag, maar eers ’n hele ruk na middagete. Anders as meeste terapeute waarvan sy weet, stel sy nie ’n streng tydslimiet aan haar konsultasies nie. Sy verkies dat die saak tussen haar en die kliënt sy eie loop in die sessie neem, en dan op sy eie en sonder druk eindig.

Hy gaan sit weer op die chaise longue, neem ’n enkele suikerblokkie uit die kristalhouer wat sy langs sy koffie geplaas het.

Hy vermy haar blik meeste van die tyd, wat haar glad nie skeel nie, sy sou dit nie anders wou hê nie. Hy sluk sy koffie in twee, drie slukke weg. Nee, niks meer nie, dankie. Sy let op sy arms, sy ken, weer, want dit lyk bietjie soos Bennie s’n. Sy’t syne so in haar hand gehou wanneer sy vir hom gaan kuier op sy skaapplaas in Parkes, diep in die binneland van Nieu-Suid-Wallis. Dr. Spiteri ruk haarself reg. Dwalende gedagtes in die teenwoordigheid van ’n kliënt is beswaarlik hoe sy haar konsultasies wou inrig.

Intussen het Simon gaan lê. Oë geslote en bors oorkruis met die arms. Hitte het die vertrek stil gemaak. Sy self, stokstil. Sy maak selfs seker dat hy nie haar asemhaling hoor nie. Gee hom sy spasie. Dit werk. Sonder aansporing begin hy haar vertel van sy ervaring met ’n jong Balinese man. Toe hy by die sousige dele kom, maak hy seker dat hy niks uitlaat nie. Die openheid verras haar ietwat en maak dat sy haar profiel van hom aanpas. Tydens die vertel van dié dele, gaan sy oë ook oop. Hy weet duidelik wat hy wil oordra.

Nee wat, daar was niks onbetaamliks aan die insident nie. Lieflik, en ’n raps eksoties. Lieflik nie in die sin van liefde nie, eerder verrykend. Dr. Spiteri wil presies wees wat betref die gebruik van woorde. Sy sal hom ook nie vra of hy veilige seks beoefen het nie. Slegs as ’n kliënt veilige seks deel van die gesprek maak en dit ’n kwessie word, sal sy dit opvolg.

Sy skink vir hom ’n glas gefiltreerde water met ’n skyfie suurlemoen uit haar tuin. Hy ledig die glas.

“Gebruik jy patsjoelie, dr. Spiteri?” vra hy uit die bloute. “Noem my asseblief Jo, Simon.”

“Jo?” Hy lag skelm. “Ek sou nie kon nie,” sê hy.

Op daardie oomblik besluit sy sy wil hom as kliënt behou. Sy hou van die man hier voor haar. “Nee, dis ’n velolie van jojoba en druiwepit-olie. Hoekom?”

Hy sak terug in ’n lêposisie sonder om haar te antwoord. Toe vertel hy die deel van die storie oor sy vader. Dr. Spiteri besef toe dis waarom dit gaan. Daar mag ander redes ook wees, maar dis vir seker waarom hy gekom het.

“Ek wil nie slegpraat van my pa nie. Hy’s lankal dood. Ek dink baie aan hom. Wat snaaks is, is dat ek aan sy oorskot dink, die graf waar hy begrawe lê. Hy was so ’n vasberade mens, dit moet jy verstaan om hom te verstaan. Hy sou nie nalaat om ook ’n plek vir sy graf aan te dui nie. Aan die voet van ’n koppie in die Oos-Kaap; niemand nêrens om daarna te kyk nie. Is maar net daar. Partymaal dink ek daaraan om terug te gaan Suid-Afrika toe net om die graf weer te gaan besoek. Dit sal nou toegegroei wees met bitterbos, daai taai, bitter bossie wat jy daar kry. Skaap eet dit nie. Daai graf, ai tog.”

“Die graf van jou vader. Waarom dié graf?”

“Maak my melancholies, sou ek sê. Oor ’n paar jaar sal daar g’n spoor van daardie graf oorbly nie. My pa sal versmelt met die veld. Dis darem ’n troos. Dis wat hy was: uit die aarde. Die veld. Maak nie saak wat enigiemand sê oor hom of oor die verhoudinge op die plaas tussen hom, tussen almal van ons, en die swart plaaswerkers nie. Al daardie goed. Álles. Ek wil nie slegte goed oor hom dink nie.”

“Maar dit gebeur wel?”

“Nee. Ek dink nie so nie. Nee. Ek sou sê, nee. Hy was ’n man van sy tyd. Ek wil nie nou gaan sleg dink van hom nie. Een van die sterk beelde wat ek van hom oorhou, was toe ek een slag ingepak het ná ’n vakansie. Om terug te kom Australië toe. Hy was so aarselend, glad nie hoe hy is nie. Hy loop in terwyl ek besig is om in te pak. Hy’t iets op die hart, sê hy. Ná ’n lang tyd terwyl ek nou my hemde en baadjie vou en in die koffer pak, slaag hy daarin om te sê dat hy dink ek moet bietjie meer stort. Dit was al teen die einde van sy lewe, sy mooi gesig het al so begin wegval. Hy was naby die einde. Dit was dus ook in ’n laat stadium van ons verhouding wat hy dit aan my kom sê het. Teen daai tyd was ek gemaklik met myself, oor hoe ek is, en met genoeg selfvertroue. Bedoel Pa ek stink? vra ek toe. Dit was snaaks. Jy kan ’n bietjie meer stort, wat, sê hy. Dis vandag se sweet wat jy ruik, maar ek sal deodorant gebruik. Meer. Party dae gebruik ek niks, maar ek sal van nou af. Ek kon sien hy was so verlig. Dit was so mooi vir my dat hy nou dit aan my wou kom sê. Hy het altyd omgegee oor my. En met dit ook.”

Simon bly vir ’n lang ruk stil. In die verte het kookaburras hulle gekek-kek sag, hard en harder gemaak. Die kras klank het soos ’n koeël op en af oor die rivier gespeel en die stilte van die vertrek binnegekom.

Sy is nie ongemaklik by hom nie. Sy staan op en herrangskik ’n datura-stingel in die vaas. Dis haar manier: in stede daarvan om so in stilte oorkant ’n kliënt te bly sit, verrig sy sulke takies. Verskuiwing van energie, noem sy dit. Of sy hom as kliënt gaan behou, hang af van wat hier tussen haar en Simon uitgelê word, en nie net oor sy vader nie. Dis eerder die stories oor die pa as oor seks wat haar kliënt laat toemaak. Ongewoon. Sy wil hom regtig behou, sy is nie seker presies waarom nie.

Simon kyk nie een keer op nie. Uiteindelik gryp hy die armleuning vas en hys homself op om na die stoep toe te kyk.

“Gee jy om om die stoepdeure toe te maak?”

“Geen probleem, Simon. Ek skakel die waaier ook aan. Nog iets oor jou vader?”

“Ek sien hom meestal op die plaas rondloop. Meestal. Ek sien hom daar op sy grond. Besig met goed om sy plaas glad te laat verloop, en winsgewend. Daar loop hy, heen en weer op sy grond.”

“Watter soort man was hy?”

Hy antwoord nie. Sluit weer sy oë.

“Sou jy sê hy was ’n man met sterk seksuele drifte?”

Sy oë gaan oop. Die dromerigheid aan sy blik verander, verskerp. “My pa wou hê alles moet werk. Nou. Dadelik. Behalwe as hy oor die ou dae vertel het. Oor sy pa en sy aanhou en uithou reg deur die Groot Droogte en die Groot Depressie van 1933. My pa het gesê sy pa het vrouens maar sleg behandel, soos kak. My oupa. Dit was pynlik vir hom om dit te sê oor ’n man wat hy bewonder het.

“Elk geval, my pa het sin vir die onmiddellike gehad. Jare en jare was ons nie deel van dorpselektrisiteit nie. Ons het een van daardie Lister-opwekkers gehad en as daai ding gaan staan, selfs al was dit koud en donker, dan’s my pa daar uit met die toorts en hy gaan sukkel met daai enjin totdat hy hom weer aan die gang kry. Hy was ’n man van aksie, hy’t nie veel gesê nie. Buierig. Daardie woord wat ons het: omgekrap. Asof hy in ’n stadium mee gepeuter was. Nie opgefok nie, jammer vir die woord. Dit was nie asof hy opgefok was nie. Net ’n difficult customer. Altyd onvergenoegd. Jy kon nooit by hom uitkom nie, sy kern. Ek weet nie of hy self kon nie. Die een ding wat my bybly van daardie middag, was sy helderheid, sy sekerheid: menseseks is maar net soos dié van ’n bul en ’n koei. Dit was dit. Dis waarmee hy my gelaat het.”

“Blameer jy hom daarvoor?” “Nee, ek wil nie.”

“Maar jy doen dit tog?”


“Maar wat is dit dan oor die stelling wat jou vader gemaak het? Hoekom bly dit ’n raaisel vir jou?”

“Dit is so. Dit bly ’n raaisel. Ek dink ek probeer hom verstaan. Ek probeer agterkom hoe hy so iets kon sê.”

“Jy weet die klassieke Grieke het dit nie oor seks gehad soos ons dit deesdae doen nie. Hulle het die woord aphrodisia gebruik en vir hulle het dit drie dinge beteken: die handeling, die genot wat uit die handeling spruit en die krag van begeerte wat op die plesierervaring volg. Ek weet nie wat jou vader van begeerte gemaak het nie. Ek dink dis billik om aan te neem dat hy hom as Christen binne die Protestantse tradisie gehou het, soos jy vertel het, en dat hy homself en sy begeertes ingehou het. Hy sou homself ingeperk het.”

Simon leun terug. Die kyk wat hy haar gee. Die belangeloosheid van daardie blik. Sy is nie seker of sy moet aangaan nie.

“Ek sou sê dis wat jou vader geweet het, dis waarvan hy seker was: die deel van seks wat die handeling insluit. Die doen van die daad. Maar die plesier wat voortvloei uit die daad; wie van ons kan dit bewoord?” Sy wil hom graag heelhuids betrek.

“Dit kom voor of jy daartoe in staat is, Simon?” sê sy. Daarvan hou hy. Hy glimlag weer. Sy oë skreef en toe hy opkyk, lyk hulle waterig. Haar kliënt het iets onthou. Sy’t g’n twyfel daaraan nie. Van die man met die netjiese Polo-hemp tot by hierdie loslittige, warm kreatuur. Sy moet toegee: hy prikkel haar.

“Gaan aan,” sê hy.

“Ek twyfel of jou vader oor seks wou praat, of daartoe in staat was. En dan was daar die begeertes; hy wou dit waarskynlik ook aan jou oorlaat. G’n kommentaar daaroor waag nie. Miskien het die kapasiteit daartoe ontbreek. Die woorde.”

“My pa het nooit baie gesê nie. Sy blote teenwoordigheid het jou laat weet hoe en hoe nie. Behalwe as hy uit die skat van stories gehaal het: sien jy daardie karretjie daar? Net ’n dom onderwyseres koop ’n Opel.

Almal was erg oor hom. Sy taal, sy gebare. Hy’t net geweet hoe om ritme aan sy stories te gee. Dan sit hy terug en staar teen die lig wat die groot venster van ons sitkamer binnegelaat het. Hy wou graag die liefde van God oraloor sien. In der waarheid was daar min getuienis daarvan. Dit het hom melancholies gestem. Hy kon sien hoe ’n era binne sy eie lewensjare besig was om verby te gaan. En onmoontlik om dit te keer.”

Sy laat hom terugkeer na die kern van die saak. “Miskien wou jou vader hê jy moes self jou seks uitsorteer. Dis so ’n komplekse area. Die Grieke het dit toegegee selfs al het hulle nie al die beperkinge gestel wat later met die Christendom gekom het nie. Daar kan nooit sprake wees van begeerte sonder ontbering nie, sonder ’n mate van lyding nie. Dit was belangrik vir hulle. Maar die handeling, die moontlikheid van die handeling, so eie aan ons natuur, om dit vas te vat, om nie passief te wees nie – dit is krag, dit is waarvan krag gekom het. Ek sou sê jou vader wou hê jy moes dit weet. Hy het die belangrikheid van die handeling goed begryp daar op sy plaas. Voor sy oë, omring deur diere.

“Nou, wat betref die reëlmaat, en die vorm wat die handeling aangeneem het, daaroor het die Grieke min of niks te sê gehad nie. Weens fatsoenlikheid, meen ek. Dus geen konneksie tussen die vorm van aphrodisia en die doggy style van die bul met die koei nie.” Hier het sy iets verwag van haar kliënt. Maar niks. Niks.

Sy staan op en kom bietjie nader. Haar vingernaels druk teen haar handpalm asof sy hierdie woorde deel wil laat word van sy siel, dié idees wat sy as briljant beskou, ’n hedendaagse hervertelling van die Grieke se idees oor seks. Natuurlik sê sy dit nie. Sy durf ook nie nader aan hom kom nie en keer terug na haar stoel.

“Mag ek aangaan?”

“Jip. Ek moet sê ek hou daarvan dat jy my pa nie oordeel nie.” “Nie in hierdie huis nie, Simon.”

Hy leun terug. Hy lyk goed vir haar. Uit een stuk. “Jy sien, Simon.”

“Ek sien, ja.” Nou korswil hy met haar.

Sy laat nie toe dat dit haar skeel nie. Hulle het saam die eerste paar stappe geneem. Haar kliënt het homself oopgevou deur elke kontoer van haar chaise longue te gebruik. Die woord “loslê” kom by haar op. Sy is nog nie heeltemal klaar nie, maar voel dat sy eerder moet ophou. Die sessie is duidelik op ’n einde.

Hy kyk haar aan, mond halfoop, die wys- en middelvinger van sy linkerhand teen sy voortande. Dis hoe hy omswaai. Een oomblik aangenaam en skynbaar in ooreenstemming met haar uitsprake, die volgende oomblik skepties. Dit sou haar byna kon ontsenu.

“Ek dink dis genoeg vir vandag.”

Toe dui hy aan dat hy nog nie heeltemal klaar is nie, en gaan voort. Daar is die dinge waaroor hy begaan is, en dan is daar hare. Daar het nog nie ’n werklike uitwisseling tussen hulle plaasgevind nie. Ook dit ontsenu haar.

“Ek het al baie gedink aan die seksadvies wat my pa my daardie middag gegee het, want ek dink dis hoe dit bedoel was, as advies. Maar selfs daai tyd, in my prille jeug, ek meen, dis nie asof dit in my was om goed te bevraagteken nie, selfs toe het ek geweet ek gaan niks verder by hom hoor oor die saak nie. Nooit nie. Terselfdertyd het ek gewéét daar skort iets. Dis mos nie die hele storie daai nie. Natuurlik kon ek dit nie sê nie, ek sou nie weet hoe nie. Ek was te groen, te kwesbaar, ek het nog nie eers gemasturbeer nie. Draadtrek.” ’n Laggie volg, maar sonder dat hy na haar kyk. “En die ding wat ek wou sê, maar nie kon nie, het ongesê gebly, amper soos ’n sensasie wat agterna nog aanbly, ’n stertjie.

“Miskien is dit hoe dit gewerk het. Daar kom die stertjie toe weer terug, in Bali. Die Balinese mense wat aangaan met hulle besigheid so teen die laatmiddag, en skielik, my pa, ’n Afrikanerman besig om na sy beeste te kyk op ’n Oos-Kaapse plaas. Wat is die verband?”

“Daar hoef geen verband te wees nie, nie ten tyde van jou waarneming nie. Maar nou is daar een. Jy het pas die twee insidente saam opgeweeg, hier en nou.” Sy vat ’n sluk uit haar glas. Verlig.


’n Bevestiging. Slegs die tweede een sover. As hy voortgaan by haar, en teen die tyd vermoed sy dat dit die geval gaan wees, gaan hy inderdaad ’n koppige kliënt wees.

“Weet jy wat my die meeste gefassineer het? Dat die brein die twee insidente verbind het. Vrye assosiasie. Dis wat my bowenal gefassineer het.”



“Het jy dus tot ’n slotsom gekom oor jou vader se advies?”


“’n Uitleg van jou vader se advies interesseer jou nie meer nie?” “Ek dink nie so nie. Nee.”

“Jy is dus meer begaan oor hoe die brein werk? Die vermoë om lukraak gestoorde herinneringe op te haal, en dan op een of ander manier sulke herinneringe met die teenwoordige te verbind? Die verband tussen die twee insidente, het jy daarmee ’n probleem?”

“Glad nie. Dit fassineer my net hoe die brein werk.”

Sy is oortuig, of liewer, sy wil haarself daarvan oortuig, dat dit die Grieke was wat hom tot hierdie insig gebring het, selfs al het hy nie daaraan erkenning gegee nie.

“Dis dan al. Ons is voorlopig eers klaar. Sien ons mekaar weer, Simon? Wil jy die gesprek voortsit?”

Hy sit sy donkerbril met die opstaan op. In haar ingangsportaal gaan staan hy voor die reusefoto wat hy blykbaar nie vroeër goed bekyk het nie. Die donkerbril word weer afgehaal.

Dr. Spiteri staan effens nader aan hom en verduidelik dat dit die werk is van ’n jong Russiese fotograaf, Slava Mogutin, wat nou in New York woon. Sy het die foto in Amsterdam bekom deur ’n ruiltransaksie. ’n Vriend van ’n vriend van haar was hoogs beswaard. Tien sessies met haar in sy hotelkamer is gereël, en in ruil kry sy toe die foto, nommer drie in ’n oplaag van tien. Sy onthou hoe die kliënt soms op die punt van sy bed gesit het in die hotel, hoe hy na haar gegryp het met naels wat in die vel van haar gewrig ingevreet het. By tye moes sy hom vashou. Sy kon, sy was in staat tot die soort fisieke steun. Hy was ’n fris man, maar sy kon die spiere teen sy vel voel bewe. O, sy het omgegee vir hom, en hy het dit op sy beurt aangevoel. Teen die laaste sessie het sy gesigspiere begin ontspan. Sy het hom laat weet hoe goed hy dan lyk. Mettertyd het sy gehoor dat hy weer agteruitgegaan het. Sy is nie gevra om die foto terug te gee nie. Dis nie asof daar ’n jaar waarborg op haar terapie is nie. Op die foto is daar ’n jongman, die skinhead-tipe, wat op sy maag op ’n bank lê, bietjie soos die een hier in haar sitkamer, behalwe dat dié een met swart leer gestoffeer is. Behalwe vir ’n paar blink Doc Martens-stewels wat tot halfpad teen sy kuite kom, is die skinhead heeltemal kaal. Daar is tatoeëring op een van sy kuite, maar jy kan nie die skrif mooi uitmaak nie. Die penis van die skinhead is so geplaas, of het op natuurlike wyse so gaan lê, dat die agterkant daarvan tussen die V van sy bene uitsteek. Sy bene is so ver moontlik oopgesprei, met sy linkerbeen wat van die bank afhang. Om die bank lê ’n klomp los goed. Leë bierblikkies en gebruikte industriële kleefband, telefoondraad en ’n rooi gereedskapstrommel en so aan. Op ’n kelim lê ’n pitbull-terriër met geknipte ore en klinknaelhalsband. Die hond is vas aan die slaap, terwyl die skinhead sy kop oplig en ’n vuil kyk na die kamera gee.

Toe Simon uiteindelik klaar na die foto gekyk het, sê hy: “Ek sal graag terug wil kom na jou toe, dr. Spiteri. Volgende Maandag, selfde tyd?”

Sy kom skud sy hand. “Ek sien uit daarna.”

Hy is nou beleefd. Sy raai dat dit by sy ouerhuis aangeleer is. Daardie aand bederf sy haarself met tiramisu. Haar dag was vol, erg by tye. Sy bel Colm, in versoeking om hom uit te vra oor die nuwe kliënt. Dis presies wat hy vermoed. Ja, dit was hy wat Simon na haar verwys het. “En?”

“Ek het nie gevra nie, en jy hoef my niks te gesê het nie.”

Colm respekteer haar professionalisme en verander die onderwerp. “Hoe gaan dit met daai sexy perdeman van jou?”

“Ha. Ek sien hom nie meer nie. Parkes is buitendien te ver.”

“Hoe ver?”

“Bennie se plaas lê diep in Nieu-Suid-Wallis. Vlaktewêreld. So ’n twaalf uur of wat van hier af.”

“That’s nothing for a good fuck.”

“Ek dink ek is gemaak vir myself.”

“Jammerte. Nie?”

Groen soos die hemel daarbo